نشر عدالت
ساعتى عدالت بهتر از هفتاد سال عبادت است كه شب‏هایش به نماز و روزهایش به روزه بگذرد
شنبه 10 تیر 1396 :: نویسنده : سمانه سامانی

هدف و رسالت پیامبران و امامان معصوم (ع) بیان احکام و قوانین الهی و تعلیم و تزکیه برای اقامه عدل و قسط در بین مردم بوده است. در آیات فراوانی از قرآن و روایات اهل بیت (ع) به این نکته اشاره شده است. در یک نگاه کلی، امام علی (ع) دلیل پذیرش حکومت و مسؤولیت دولت اسلامی را جلوگیری از ستم، ستمکاران و یاری رساندن به ستم دیدگان می‌داند. (۱)
عدالت خواهی حضرت علی (ع) به قدری مشهود و در رفتار وی محسوس بود که علت شهادت او را شدت عدالت خواهی او خوانده‌اند. بنابراین، وجود تعابیر بلند عدالت در سخنان و نامه‌های حضرت و تبیین راهکار‌ها و ابزارهای تأمین عدالت از طرف ایشان امری روشن و طبیعی است.

 از کلام امام به سه معنا از عدالت می‌توان دست یافت:
۱- عدالت به معنای مساوات و رفع تبعیض و ظلم به مانند این کلمات امام علی (ع): «و به یک چشم بنگر به همگان، خواه به گوشه چشم نگری و خواه خیره شوی و آنان تا بزرگان در تو طمع ستم بر ناتوانان نبندند و ناتوانان از عدالت مأیوس نگردند.» (۲)
۲- عدالت به معنای رعایت حقوق، حق و تکلیف دو روی یک سکه‌اند، از این جهت هر جا سخن از تکلیفی به میان آید، مسلم حقی وجود دارد و هر جا حقی ثابت باشد تکلیف یقینی است.  امام علی (ع) در این مورد می‌فرمایند: «پس چون رعیت حق والی را بگذارد و والی حق رعیت را به جای آرد حق میان آنان بزرگ مقدار و راه‌های دین پدیدار و نشانه‌های عدالت برجا و سنت چنان که باید اجرا، سپس کار زمانه آراسته گردد و طمع در پایداری دولت پیوسته و چشم از دشمنان بسته و...» (۳)
۳- عدالت به معنای وضع بایسته و رعایت شایستگی‌ها؛ امام عدالت را در موقعیتی محقق می‌داند که هر چیز را در جای خود قرار گرفته باشد و هر چیز زمانی که رعایت‌های لازم مربوطه آن صورت گرفته باشد در جای مناسب خود قرار می‌گیرد. «عدالت کار‌ها را بدان‌جا می‌نهد که باید باشد.» (۴)
گرچه واژه عدالت اقتصادی در کلمات امام علی (ع) به چشم نمی‌خورد ولی ایشان، به ویژه، در زمان زمام‌داری خود به تبیین مسائلی پرداخته‌اند یا سیاست‌هایی را اعمال کرده که در جهت تأمین عدالت در حوزه اقتصادی است. توجه به این نکته لازم است که عدالت اقتصادی با مباحث توزیع گره خورده و هر جا سخن از عدالت اقتصادی است ذهن‌ها متوجه روش‌های عادلانه در توزیع درآمد‌ها می‌شود و سخنان امام علی (ع) نیز به مباحث توزیع و ارائه ابزارهای لازم برای تحقق عادلانه آن ناظر است.

اهمیت و آثار عدالت
از نظر امیرالمؤمنین (ع) انچه حکومت‌ها را نگه می‌دارد و روشنایی چشم حاکمان است چیزی جز عدالت نیست، زیرا از یک سو امنیت، آبادانی و نزول برکات برای مردم را در پی دارد و از سوی دیگر، پایداری و اقتدار حاکمان و پیروی رعیت از آنان است.
 به طور کلی، آثار و اهمیت عدالت عبارتند از:
۱- مایه حیات جوامع انسانی (امنیت، آسایش، زندگی راحت) (۵)
۲- امنیت و عافیت برای جامعه (۶)
۳- آبادانی شهر‌ها (۷)
۴- چند برابر شدن برکات و رحمت الهی (۸)
۵- پایداری و استوار ملک و اقتدار حکومت‌ها (۹)
۶- با ارزش‌تر از عبادت هفتاد ساله (۱۰)
۷- با ارزش‌تر از سایر ارزش‌ها (۱۱)
۸- پایداری جهان (۱۲)
 همچنین با توجه به نامه پنجاه و سوم نهج البلاغه می‌توان گفت در شرایطی که مسئله کارآیی با عدالت اقتصادی در تزاحم و ناسازگاری قرار گیرد، از دیدگاه امام علی (ع) عدالت بر کارآیی مقدم می‌باشد.

زمینه‌های تحقق عدالت
از نظر امام علی (ع)، تحقق عدالت نیازمند موارد ذیل می‌باشد:
۱- تربیت اسلامی و اعتقاد به معنویت (۱۳)
۲- حکومت اسلامی
۳- قوانین و حقوق عادلانه
۴- رعایت حقوق انسان‌ها: در مکتب علوی، رعایت حقوق انسان‌ها جایگاهی ویژه دارد. در این مکتب، جامعه انسانی جامعه‌ای خدایی است و خدمت به انسان، سبب قرب به خدای متعال می‌شود. حقوق انسان در حق خدا ریشه دارد و حقوق الهی خاستگاه اصلی حقوق انسان است. امام علی (ع) می‌فرمایند: «خدای متعال، رعایت حقوق بندگانش را مقدمه‌ای برای رعایت حقوق خود قرار دارد پس هر که به ادای حقوق بندگان خدا قیام کند. این خود سبب قیام به ادای حقوق خدا خواهد شد.» (۱۴)
۵- ظلم ستیزی: در منطق امام علی (ع) تلاش برای برقراری عدل به اندازه مبارزه با ستم ضرورت دارد. «با قدرت عدالت با ظلم نبرد کنید.» (۱۵)
۶- همکاری دولت و ملت: «زمانی که رعیت حق خود را نسبت به دولت بگذارد و دولت نیز حق خود را نسبت به مردم ادا کند حق در میان آن‌ها عزت یابد و پایه‌های دینشان استواری گیرد و نشانه‌های عدالت برپا گردد.» (۱۶)

شاخصه‌های عدالت اقتصادی
امروزه، برای عدالت اقتصادی شاخصه‌های گوناگونی مطرح است. برخی از مهم‌ترین شاخصه‌های عدالت اقتصادی عبارتند از:
۱- توزیع عادلانه فرصت‌ها
۲- توزیع عادلانه ثروت
۳- توزیع عادلانه آموزش (استفاده برابر از آموزش)
۴- استفاده برابر از امکانات عمومی
۵- تناسب شغل با درآمد
۶- فقدان تبعیض اقتصادی
۷- امنیت شغلی و اقتصادی
۸- فقدان هرگونه نیازمند در جامعه یا فقدان فقر در جامعه
۹- حمایت از بیکاران و ایجاد اشتغال برای همه افراد جامعه
۱۰- حفظ منابع اولیه برای نسل‌های آتی البته بدون فشار اقتصادی بر نسل کنونی
۱۱- فقدان هر گونه دغدغه و نگرانی اقتصادی در مردم
۱۲- رعایت برابری اقتصادی در توزیع ثروت‌های عمومی و تسهیلات رفاهی، عمرانی و بهداشتی

 سیاست‌ها و راهکارهای تحقق عدالت اقتصادی
۱- توازن اقتصادی: تمرکز ثروت، موجب برهم خوردن ظلم اجتماعی و شکاف طبقاتی در اجتماع می‌شود. لذا، در نظام اقتصادی اسلام با الهام از قرآن کریم و احادیث امامان و نیز سیرهء اقتصادی و مدیریتی آنان برای تمرکز زدایی از ثروت و سرمایه در دست طبقه و افراد خاصی برنامه ریزی شده است که برخی از موارد عبارتند از:
الف- تعیین حدود مالکیت‌ها: «همان گونه که پیامبر اکرم (ص) به طور مساوی تقسیم می‌فرمود من نیز عمل کردم تا اموال مانند گوی در بین ثروتمندان قرار نگیرد.» (۱۷)
ب- توزیع ثروت و درآمد: امام علی (ع) جامعه زمان خود را که سیاست‌های توزیع در آن درست انجام گرفته است این گونه وصف می‌فرماید: «همه مردم کوفه برخوردارند و در آسایش به سر می‌برند. به طوری که همه از خوارک مناسب (نان گندم)، مسکن و سرپناه کافی و آب سالم استفاده می‌کند.» (۱۸)
 ج- ایجاد بخش عمومی: قوانین مالکیت و سیاست‌های توزیع عادلانه ثروت و در آمد برای ایجاد توازن اقتصادی در رسیدن به عدالت اقتصادی کافی نیست بلکه تحقق عدالت به قوه مجریه عادلی نیاز دارد که با اعمال سیاست‌های توزیعی به کارگیری قوانین عدالت را تأمین کند. امام علی (ع) جلوگیری از تضییع حقوق مظلومان را وظیفهء عالمان می‌داند و پذیرش حکومت را برای این مقصد مطرح می‌سازد.
۲- عمران و آبادی زمین (۱۹)
۳- صرفه جویی و ریاضت اقتصادی (۲۰)
۴- کار و تلاش (۲۱)
۵- امنیت و انسجام اجتماعی، «عدالت نظام حکومت است» (۲۲)

موانع تحقق عدالت
۱- ربا: امام علی (ع) با توجه به عواقب وخیم معاملات ربوی و رباخواری در جامعه انسانی هشدار می‌داد به طور مستمر مردم را از آن پرهیز می‌داد. امام می‌فرمایند: «ای گروه بازرگانان از خدا بترسید:... به ربا نزدیک نشوید و کم فروشی نکنید...» (۲۳)
۲- احتکار: از سخنان حضرت در نهج البلاغه چنین بر می‌آید که احتکار، مانع تحقق عدالت است زیرا قیمت‌هایی که سود بالایی را برای یک طرف مبادله داشته و موجب اجحاف به طرف دیگر باشد عادلانه نیست و حقوق از طرف در آن رعایت نشده است. امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند: «پس باید از احتکار منع نمود که رسول خدا (ص) از آن منع فرمود و باید خرید و فروش آسان صورت پذیرد و با میزان عدل انجام گیرد و...» (۲۴)
۳- تبعیض: امیرالمؤمنین (ع) در نامه خود به مالک اشتر سفارش می‌فرمایند: «بپرهیز از آنکه چیزی را به خود مخصوص داری که (بهره) همه مردم در آن یکسان است.» (۲۵) از دیدگاه ایشان تبعیض در آنچه همه حقوق برابر دارند خلاف عدالت اقتصادی است.
۴- حکومت جور و حاکمان ستمگر: به طور کلی، فلسفه وجودی حکومت اقامه عدل و جلوگیری از ظلم است. از این رو، امام علی (ع) به حاکمان و ماموران اجرای عدالت سفارش می‌فرماید که مبادا، خواست‌های نفسانی شما، شما را به رفتاری غیرعادلانه وادارد زیرا همه مردم، به ویژه کسانی که از قدرت و توان مالی بیشتری برخوردارند در معرض خطر بی‌عدالتی و اختصاص حقوق دیگران به خود قرار دارند. همچنین امام علی (ع) یکی از موانع برقراری عدالت اقتصادی را هواهای گوناگون حاکمان بر می‌شمرد و آنان را به پرهیز از خواست نفسانی سفارش می‌کند تا مبادا از مسیر عدالت خارج شوند. (۲۶)
 ۵- عدم رعایت حقوق والی از مردم: از دیدگاه حضرت عدالت اقتصادی در صورتی فراهم می‌آید که رعایت حقوق به طرز همه جانبه صورت گرفته باشد. «پس حال رعایت نیکو گردد جز آن‌گاه که والیان نیکو رفتار باشند و والیان نیکو نگردد جز آن‌گاه که رعیت درست کار باشند پس چون رعیت حق والی را بگذارد و والی حق رعیت را به جا آورد حق میان آنان بزرگ مقدار شود و راه‌های دین پدیدار و نشانه‌های عدالت بر جا و سنت چنان که باید اجرا گردد. (۲۷)
۶- آزادی اقتصادی و اقتصاد آزاد: در منطق امام علی (ع) لیبرالیسم اقتصادی خاستگاه اصلی بی‌عدالتی و شکاف طبقاتی و... است.» قدرتمندان دنیا ناتوانان را می‌خورند. «(۲۸)
۷- استثمار: محصول تلاش دیگران به تو داده نخواهد شد. آنچه دست‌های آنان چیده و محصول کار آنان است به دهان‌های دیگران نخواهد رسید. (۲۹)
۸- هرکس انحصار طلبی کند هلاک خواهد شد. (۳۰)
۹- اسراف: اصل اندازه گیری و مصرف متعادل به اندازه از مهم‌ترین تعالیم علوی است. حضرت علی (ع) می‌فرمایند: آنکه به حد میانه بسنده کند هرگز هلاک نگردد. (۳۱)
۱۰- شیوه نادرست درآمد: اجتماعی که بر اساس عملکردهای اقتصاد آزاد به دو بخش نامتعادل تقسیم گردد و اموال جامعه در بخش اقلیت تراکم بافت برای اجرای عدالت به جراحی نیاز دارد در این جراحی افزون بر وضع قوانین درست برای آینده حساب رسی کارهای گذشته نیز ضرورت دارد که امام علی (ع) در نخستین گام‌های اصلاحات خویش بدین سیاست روی آورد. (۳۲)

پی‌نوشت‌ها:
 ۱- نهج البلاغه، خطبه ۳۳
۲- همان، نامه ۲۷
۳- همان، خطبه ۲۱۶
۴- همان، حکمت ۴۳۷
۵- آمدی، ج۱، ص۶۴
۶- نهج البلاغه، خطبه ۸۷
۷- آمدی، ج۶، ص۶۸
۸- همان، ج۳، ص۲۰۵
۹- همان، ج۵، ص۳۵۵
۱۰- مجلسی، ج۸۲، ص۳۵۲
۱۱- نهج البلاغه، حکمت ۴۳۷
۱۲- مجلسی، ج۷۸، ص۸۳
۱۳- نهج البلاغه، خطبه ۱۴۲
۱۴- همان، خطبه ۲۷
۱۵- حکیمی، ج۶، ص۳۴۷
۱۶- نهج البلاغه، خطبه ۲۱۶
۱۷- همان، نامه۵۳
۱۸- مجلسی، ج۴، ص۳۲۷
 ۱۹- حکیمی، ج۴، ص۳۵۵
۲۰- نهج البلاغه، کلمات قصار۳۷۱
۲۱- حکیمی، ص۲۲۳
۲۲- حکیمی، ج۴، ص۳۳۰
۲۳- عاملی، ج۱۲، ص۲۸۴
۲۴- نهج البلاغه، نامه۵۳
۲۵- همان
۲۶- همان، نامه ۵۹
۲۷- همان، خطبه ۲۷
۲۸- حکیمی، ج۳، ص۱۹۸
۲۹- نهج البلاغه، خطبه ۲۳۲
۳۰- مجلسی، ج۷۷، ص۲۱۴
۳۱- نهج البلاغه، کلمات قصار ۳۲۸






نوع مطلب :
برچسب ها :
لینک های مرتبط :


درباره وبلاگ


مدیر وبلاگ : سمانه سامانی
نویسندگان
جستجو

آمار وبلاگ
کل بازدید :
بازدید امروز :
بازدید دیروز :
بازدید این ماه :
بازدید ماه قبل :
تعداد نویسندگان :
تعداد کل پست ها :
آخرین بازدید :
آخرین بروز رسانی :

                    
 
 
شبکه اجتماعی فارسی کلوب | Buy Website Traffic | Buy Targeted Website Traffic