نشر عدالت
ساعتى عدالت بهتر از هفتاد سال عبادت است كه شب‏هایش به نماز و روزهایش به روزه بگذرد
سه شنبه 11 خرداد 1395 :: نویسنده : سمانه سامانی

حق طبیعی زنان و حقوق زن در اسلام

اسلام چیزهایى را به عنوان حق زن دانسته و چیزهایى را حق او ندانسته، وى را از آن محروم كرده است، كه هیچ‏كدام با ماهیت زن سازگار نیست. مثلاً گرفتن دستمزد بابت كار در خانه را جزو حقوق زنان به حساب آورده است در حالى كه زنان به طور طبیعى آن را جزء حقوق خود محسوب نمى‏كنند، تا به دنبال دست‏یابى آن باشند. اما از سوى دیگر اسلام زن را از چیزهایى مانند حق تحصیل، خروج از منزل منع كرده است. در حالى كه تحصیل دانش، راه كسب كمال است، و رسیدن به كمال، حق طبیعى هر انسانى است و نمى‏تواند زن را از آن محروم و یا منوط به اجازه دیگران كرد.

در ابتدا گفتنى است برخى اهداف زندگى تنها با پیوند زناشویى به نتیجه صحیح مى‏رسد و انگیزه ازدواج بیشتر براساس آن شكل مى‏گیرد مانند پیوند عاطفى زن و مرد، ارضاى نیاز جنسى، تداوم نسل بشرى، لذت فرزنددارى، لذا آن‏چه دست‏یابى به این اهداف اساسى را مختل مى‏كند با ماهیت ازدواج ناسازگار است به همین جهت اگر اشتغال زن نیز بیش از حد نیاز یا ضرورت باشد و موجب عدم حضور زن در خانه شود از نظر اسلام مطلوب نیست. اما برخى كارها و نیازها وابستگى به ازدواج ندارند و براى افراد ازدواج كرده و ازدواج نكرده قابل دسترسى است مانند تحصیل و یا كارهاى آشپزى و... كه جزء اهداف اساسى ازدواج نیست و توسط دیگران نیز قابل انجام است
اگرچه همكارى و تدبیر در این‏گونه موارد به گرمى بیشتر كانون خانواده كمك مى‏كند اما هدف اصلى ازدواج نیست. در اسلام نیز به همكارى در این‏گونه امور توصیه شده است اما به عنوان واجب براى زن به شمار نیاورده است.
جهت توضیح بیشتر به بیان دیدگاه شهید آیه‏اللّه‏ مطهرى درباره حضور زنان در فعالیت‏هاى اجتماعى، سیاسى و فرهنگى و حق اشتغال آنان به طور مختصر اشاره مى‏كنیم:

الف. حق اشتغال
اسلام به زن حق اشتغال و حق مالكیت و تحصیل ثروت داده است و به مرد حق نداده در ثروت متعلّق به زن تصرف كند. نساء 4، آیات 7 و 32.
زن مانند مرد داراى ذوق، فكر، فهم، هوش و استعداد كار است، این استعدادها را خدا به او داده است و حكیمانه است كه باید به ثمر برسد. از آنجا كه هر استعداد طبیعى، دلیل یك حق طبیعى است، پس اشتغال زن حقى است كه خداى متعال به آنان ارزانى داشته است و محروم ساختن او از این حق خلاف عدالت است. بازداشتن زن از كوشش‏هایى كه آفرینش به او امكان داده است، نه تنها ستم به زن است، بلكه خیانت به اجتماع نیز مى‏باشد، زیرا هر چیزى كه سبب شود قواى طبیعى و خدادادى انسان معطل و بى‏اثر بماند به زیان اجتماع است.
اسلام هرگز نمى‏خواهد زن، بى‏كار و بى‏عار بنشیند و وجودى بى‏ثمر بارآید. كار زن از نظر اسلام متعلق به خود اوست. زن اگر مایل باشد، كارى كه در خانه
به وى واگذار شود مجاناً و تبرعاً انجام مى‏دهد و اگر نخواهد، مرد حق ندارد او را مجبور كند. حتى در شیر دادن به طفل با اینكه زن اولویت دارد، اولویت او موجب سقوط حق اجرت او نیست، فقط در صورتى كه زن مبلغ بیشترى مطالبه كند مرد حق دارد طفل را به دایه‏اى كه اجرت كمترى مى‏گیرد بسپارد.
كار زنان اختصاصى به حوزه درون خانه ندارد، بلكه زن مى‏تواند هر نوع كارى كه فاسدكننده خانواده و مزاحم حقوق ناشى از ازدواج نباشد براى خود انتخاب كند و درآمدش هم منحصراً به خود او تعلّق دارد.
ناگفته نماند كه موضوع بحث ما این نیست كه آیا زن در درجه اول باید به وظایف خانوادگى بپردازد یا نه؟ بدون تردید ما طرفدار این هستیم كه وظیفه اول زن، مادرى و خانه‏دارى است؛ بلكه مقصود ما این است كه لزومى ندارد زن الزاماً به درون خانه رانده شود و پرده‏نشین باشد.
پس در اینجا با سه مسأله مواجه هستیم:
1. اصل حضور زنان در فعالیت‏هاى اجتماعى و اشتغال آنان.
2. حوزه حضور زنان در فعالیت‏هاى اجتماعى و اشتغال آنان كه باید متناسب با ویژگى‏هاى جسمى و روحى زنان باشد.
3. نحوه حضور زنان در فعالیت‏هاى اجتماعى و اشتغال كه باید سالم و بدون آفت باشد.
اسلام، ساز و كارهایى را براى مسأله اندیشیده است و از جمله آنها مى‏توان به پوشش اسلامى بانوان و كسب اجازه از همسران اشاره كرد.
یكى از ایرادهایى كه به حجاب اسلامى مى‏گیرند این است كه حجاب مانع اشتغال زنان و باعث ركود و تعطیل فعالیت‏هاى زنان مى‏گردد. پاسخ آن است
كه مبناى حجاب در اسلام این است كه التذاذات جنسى باید به محیط خانوادگى و به همسر مشروع اختصاص یابد و محیط اجتماع، خالص براى كار و فعالیت باشد و به همین دلیل به زن اجازه نمى‏دهد كه هنگام خروج از منزل، موجبات تحریك مردان را فراهم كند و به مرد هم اجازه چشم‏چرانى نمى‏دهد. چنین حجابى نه تنها نیروى كار زن را فلج نمى‏كند بلكه موجب تقویت نیروى كار اجتماع نیز مى‏گردد.
این ایراد بر حجاب نوع هندى یا یهودى یا ایران باستان وارد است؛ در حالى كه حجاب اسلامى هیچ‏گاه حكم به حبس زن در خانه نمى‏دهد تا جامعه را از وجود و استعدادهاى او محروم سازد، بلكه حدودى را تعیین مى‏كند كه زن با عمل به آن حدود، از چشم‏چرانى و فساد اخلاق مردان در امان باشد و خود نیز با وقار در عرصه اجتماع ظاهر شود.
نكته عجیب آن است كه مخالفان حجاب به بهانه اینكه حجاب نیمى از افراد جامعه را فلج مى‏كند با ترویج بى‏حجابى و فساد و بى‏بند و بارى نیروى تمام افراد جامعه را فلج مى‏كنند.
نتیجه این مى‏شود كه در جوامع مسلمان متجدّدمآب، فقط در روستاها و خانواده‏هاى بسیار متدیّن، زنان با لباس ساده در اجتماع ظاهر مى‏شوند و به فعالیت اقتصادى مفید مى‏پردازند، وگرنه سایر زنان براى خودآرایى و آرایش، جز استهلاك ثروت و وقت و فاسد كردن اخلاق اجتماعى و خانواده، كار دیگرى نمى‏كنند و عده‏اى جاهل، نام این را فعالیت اجتماعى و آزادى زن مى‏گذارند.

ب. كسب اجازه زن براى خروج از منزل و حق اشتغال
یكى از ایرادهایى كه بر نظام حقوقى زن در اسلام مى‏گیرند وجود محدودیت‏هایى براى زن در اصل حضور در جامعه و یا نحوه حضور است. اینكه زن براى خروج از منزل نیاز به اجازه شوهر داشته باشد، با آزادى طبیعى و حیثیت انسانى و حقوق خدادادى زن منافات دارد. مى‏گویند چگونه ممكن است براى زن حق اشتغال و استقلال اقتصادى قایل شد، با وجود آن این محدودیت‏ها را قابل توجیه دانست؟

پاسخ آن است كه صِرف بیرون رفتن زن از خانه یا خرید و فروش توسط زن در فروشگاه اگرچه فروشنده یا خریدار مرد باشد و یا شركت كردن زن در مجالس و اجتماعات، حرام و ممنوع نیست، چنانكه در مساجد و مجالس مذهبى و پاى منبرها شركت مى‏كنند. چه كسى گفته كه تحصیل زن، فن و هنرآموزى زن و شكوفایى استعدادهایى كه خداوند در وجود او نهاده، حرام است؟! آنچه كه مهم است دو مسئله است:
1. رعایت پوشش اسلامى به گونه‏اى كه بیرون رفتن به صورت خودنمایى و تحریك آمیز نباشد؛
2. رعایت مصلحت خانوادگى كه ایجاب مى‏كند خارج شدن از خانه توأم با جلب رضایت شوهر و مصلحت‏اندیشى او باشد. این بدان جهت است كه از نظر اسلام مرد رئیس خانواده است. بنابراین در حدودى كه مرد مصالح خانوادگى را در نظر مى‏گیرد حق دارد زن را از كار معیّنى منع كند. البتّه مرد هم باید در حدود مصالح خانوادگى نظر بدهد نه بیشتر. گاهى ممكن است رفت و آمد زن به خانه اقوام و فامیل حتى خانه مادرش برخلاف مصلحت
خانوادگى باشد، براى مثال خواهر یا برادر او فرد مفسد و فتنه‏انگیزى است كه زن را ضد مصالح خانوادگى تحریك مى‏كند و زن پس از برگشت به منزل بهانه‏گیرى مى‏كند و با ایجاد ناراحتى در خانه، زندگى را تلخ و غیرقابل تحمل مى‏سازد. در چنین مواردى شوهر حق دارد كه از این معاشرت‏هاى زیانبخش كه زیانش متوجه همه اعضاى خانواده اعم از مرد، زن و فرزندانشان مى‏شود جلوگیرى كند. ولى در مسائلى كه مربوط به مصالح خانواده نیست، دخالت مرد توجیه شرعى ندارد. پیش از این گفتیم زن مى‏تواند هر نوع شغلى براى خود انتخاب كند مشروط به اینكه مایه فساد براى خانواده و یا مزاحم حقوق همسر نباشد.
در ادامه، یادآورى چند نكته سودمند است:
1. وظیفه اول زن، مادرى و خانه‏دارى است و اشتغال زن نباید با این وظیفه مهم مزاحمت داشته باشد؛
2. در این بحث، منظور ما آن نوع كار اجتماعى نیست كه مستلزم خلوت با فرد بیگانه است و اكثر فقها قائل به حرمت آن شده‏اند؛

ج. حق فعالیت‏هاى فرهنگى، اجتماعى و سیاسى
اسلام با فعالیت واقعى اجتماعى و سیاسى و فرهنگى زن هرگز مخالف نیست و متون و تاریخ اسلام گواه آن است. اسلام مخالف فلج كردن نیروى زن و حبس استعدادهاى او و محروم ساختن او از فعالیت‏هاى فرهنگى و اجتماعى است. اسلام نه مى‏گوید كه زن از خانه بیرون نرود و نه منكر حق تحصیل علم و دانش او است و نه فعالیت اقتصادى یا اجتماعى و سیاسى خاصى را براى زن
تحریم مى‏كند. در مبارزات سیاسى و تبلیغ فرهنگى، دختر على علیه‏السلام، همدوش برادرش حسین علیه‏السلام در حماسه بزرگ و تاریخى كربلا حضور فعال و بسیار مؤر دارد. فلسفه اینكه اباعبدالله علیه‏السلاماهل‏بیتش را در آن سفر خطرناك همراه خود برده است، یك اقدام حساب شده و به جهت مأموریت و رسالتى بود كه باید در آن سفر انجام دهند.

د. شركت زن در مجامع
اسلام با همه توجهى كه به پاكى روابط جنسى میان زن و مرد و حفظ عفاف دارد، به عنوان یك آیین معتدل و متعادل از جنبه‏هاى دیگر غفلت نمى‏ورزد و زنان را تا حدودى كه منجر به فساد نشود، از شركت در اجتماع نهى نمى‏كند. زنان مسلمان مى‏توانند در حج، جهاد دفاعى، نماز جمعه و نماز عید فطر و قربان، بیعت با ولى امر مسلمین، و... شركت نمایند. چنان‏كه مى‏دانیم جهاد بر زنان واجب نیست مگر وقتى كه شهر و حوزه مسلمانان مورد حمله واقع شود و جنبه صددرصد دفاعى به خود بگیرد. در غیر این صورت واجب نیست. با وجود این، رسول خدا صلى‏الله‏علیه‏و‏آله به برخى از زنان اجازه مى‏داد كه در جنگ‏ها براى كمك به سربازان و مجروحان شركت كنند.
حق مشاركت سیاسى در غرب در پایان قرن بیستم و شروع قرن بیست‏ویكم مطرح شد در حالى كه اسلام بیش از چهارده قرن پیش این حق را براى زنان به رسمیت شناخت. پیامبر اكرم صلى‏الله‏علیه‏و‏آله از زنان بیعت گرفت ولى با آنان مصافحه نكرد، دستور داد ظرف آبى آوردند، دست خود را در آن فرو برد و دستور داد زنان دست خویش در آب فرو برند، و همین را بیعت شمرد.

فقه اسلامى، تاریخ و همچنین روایات بیانگر نمونه‏هاى مختلف از حضور اجتماعى زنان مسلمان است.
باید بكوشیم در فعالیت‏هاى فرهنگى و اجتماعى، واحدهاى اختصاصى براى زنان به وجود آوریم و با فعالیت‏هاى مختلط و واحدهاى مختلط كه تقلید احمقانه‏اى از اروپاییان است مبارزه كنیم. تنها در این صورت است كه زنان شخصیت واقعى خود را بازخواهند یافت و به نام آزادى و مساوات، ابزار و بازیچه و احیاناً وسیله اطفاى شهوات مردان قرار نخواهند گرفت.

احادیث توصیه‏اى
روایاتى در برخى كتاب‏ها نقل شده است كه بیانگر منع حضور زن در جامعه و حبس زن در خانه است، اما دلایل قطعى دیگرى از آیات و روایات و سیره معصومان برخلاف آن وجود دارد؛ لذا مى‏توان گفت آن روایات اندك یك نوع توصیه است. از جمله آن روایات مى‏توان به دو حدیث ذیل اشاره كرد:
1. امیرمؤنان علیه‏السلام به فرزندش امام حسن علیه‏السلام مى‏فرماید: «تا مى‏توانى كارى كن كه زن تو با مردان بیگانه معاشرت نداشته باشد. هیچ چیز بهتر از خانه، زن را حفظ نمى‏كند... اگر بتوانى كارى كنى كه جز تو مرد دیگرى را نشناسد چنین كن» .نهج‏البلاغه، نامه 31.
2. حدیث منقول از حضرت زهرا علیهاالسلام: «روزى رسول خدا صلى‏الله‏علیه‏و‏آله از مردم پرسیدند: چه چیز براى زن از هر چیز بهتر است؟ كسى نتوانست پاسخ بگوید. حسن بن‏على علیه‏السلام كودك حاضر در مجلس بود. قصه را براى مادرش زهرا علیهاالسلام
نقل كرد. زهرا علیهاالسلام فرمودند: «از همه چیز بهتر براى زن این است كه مرد بیگانه‏اى را نبیند و مرد بیگانه‏اى هم او را نبیند» .وسائل‏الشیعه، شیخ حر عاملى، ج 3، ص 9.
الف. این احادیث توصیه اخلاقى و ارشاد به یك حقیقت روحى و روانى در روابط دو جنس است كه تا حد ممكن، اجتماع مدنى غیرمختلط باشد. چه لزومى دارد كه مانند جامعه امروزى زنان دوش به دوش مردان فعالیت كنند؟! آیا از راندمان كار آنان كاسته مى‏شود، یا هر یك را به جاى توجه به كار خویش، متوجه «همدوش» و جنس مخالف مى‏كند؟!
ترخیص‏هایى كه فقه اسلامى در روابط زن و مرد، و در میزان پوشش مقرّر كرده است براى جلوگیرى از حَرَج و مضیقه براى زنان است، ولى از جهت اخلاقى، پوشش، دور بودن زن و مرد، وجود حریم میان آن دو در حد امكان، قابل انكار نیست و مسئله تقسیم كار میان على و فاطمه از سوى رسول خدا صلى‏الله‏علیه‏و‏آله مبتنى بر همین توصیه اخلاقى صورت گرفته است. مجموعه آثار، مرتضى مطهرى، ج 19، صفحات 133، 412، 454-439، 551-509 ؛ ج 17، ص 395-397.
كمال اصلى انسان «تقرب الى‏الله» است. امّا تحصیل و اشتغال كمال ذاتى و همیشگى نیست، بلكه خاصیت زمینه‏سازى و ابزارى (Instrumental) براى كمال دارد. یعنى یكى از راه‏هایى است كه مى‏توان از آن در مسیر كمال سود جست و چه بسا گاهى تحصیل در مسیر انحطاط نیز به كار گرفت شود. البته مقدارى از دانش براى هر انسانى ضرورت دارد و بدون آن پیمودن راه كمال نهایى مقدور نیست. از این رو آنچه در این زمینه ضرورى است
و فقدان آن موجب خسران خواهد شد، در اسلام واجب شمرده شده است و زن در این مسئله نیاز به اجازه دیگرى مانند شوهر ندارد و در مواردى كه خروج از خانه نیز واجب باشد مانند انجام حج واجب یادگیرى و احكام واجب نیازى به اجازه نیست.
ب. هر چند حقوق طبیعى و اولى انسان قابل منع مطلق نیست، ولى چنان نیست كه راه‏هاى استیفاى این حقوق همواره مطلق و بدون قید و شرط باشند، بلكه هر یك از این حقوق ممكن است بر اساس مناسباتى، محدود به راه‏هاى خاص و مقید به قیود ویژه‏اى شوند. این مسئله در تمام اقسام حقوق جارى است و اختصاص به مسائل مربوط به رابطه زوجین ندارد.
ج. چنان كه گفته شد حق تحصیل علم، در همه موارد وابسته به رضایت شوهر نیست، بلكه رضایت شوهر در بخشى از امور غیر الزامى است.
د. شوهر حق منع از تحصیل ندارد، بلكه آنچه را مى‏تواند منع كند خروج از منزل در غیر موارد لزوم است. بنابراین اگر كسى بتواند به هر وسیله، در داخل خانه به مطالعه و تحصیل بپردازد، به گونه‏اى كه موجب ضایع شدن حقوق واجب شوهر نشود، بلامانع است و شوهر حق بازداشتن زن را در این مورد ندارد.
ه . زن مى‏تواند به صورت شرط ضمن عقد از شوهر حق تحصیل در خارج از منزل و یا جواز خروج از منزل به صورت مطلق و یا مقید را بكند، همان طور كه هر شرط مشروع دیگرى را مى‏تواند بگنجاند.





نوع مطلب :
برچسب ها :
لینک های مرتبط :


درباره وبلاگ


مدیر وبلاگ : سمانه سامانی
نویسندگان
جستجو

آمار وبلاگ
کل بازدید :
بازدید امروز :
بازدید دیروز :
بازدید این ماه :
بازدید ماه قبل :
تعداد نویسندگان :
تعداد کل پست ها :
آخرین بازدید :
آخرین بروز رسانی :

                    
 
 
شبکه اجتماعی فارسی کلوب | Buy Website Traffic | Buy Targeted Website Traffic